Educatie - Digitalis

Het geheim van het vingerhoedskruid
Digitalis is een stof die gevonden wordt in vingerhoedskruid, die daarom ook wel de digitalisplant wordt genoemd. Het is één van de weinige plantextracten die niet al uit de oudheid bekend zijn. Pas vanaf de middeleeuwen vinden we digitalis in oude manuscripten in Engeland. Toch zijn er aanwijzingen dat de Kelten het al langer gebruikten. In de zeventiende en achttiende eeuw is het in Engeland zelfs een belangrijke volksremedie voor hartkwalen. De Engelsman William Withering achterhaalde aan het einde van de achttiende eeuw uit zo’n volksremedie-recept digitalis als de actieve stof. Lange tijd werd digitalis gebruikt als extract, vekregen door het koken van de wortels van het vingerhoedskruid. Het blijkt vochtophopingen in het lichaam tegen te gaan, maar het gebruik kent veel bijwerkingen zoals misselijkheid, overgeven, diarree, duizeligheid, kleuren zien en verlaging van het hartritme. Indertijd kreeg digitalis hierdoor de reputatie gevaarlijk te zijn, hoewel het door sommige artsen nog altijd als zeer nuttig werd gezien. Tegenwoordig weten we dat deze bijwerkingen veroorzaakt worden door een te hoge dosis van de werkzame stof.[1]

De werking ontrafeld

Withering beschrijft de zogenaamde diuretische (plassen!) effecten van digitalis en merkt daarbij op dat het ook direct werkt op het hart. In Londen maakt Richard Bright het onderscheid tussen vochtophopingen die worden veroorzaakt door het slecht functioneren van de nieren danwel van het hart. Hoewel dit verschil dus al vroeg wordt gemaakt, duurt het tot ver in de negentiende eeuw voordat uit onderzoek blijkt dat digitalis alleen de vochtophopingen als gevolg van een slechte hartfunctie verhelpt. De internist Lukas Schönlein (1793-1864) brengt het onderzoek een belangrijke stap vooruit. Hij onderzoekt de toepassing van digitalis als hartmedicatie en toont de invloed van digitalis aan op een kikkerhart. Omdat ook de hartzenuwen beïnvloed worden door digitalis blijft het preciese werkinsmechanisme onduidelijk, tot de komst van de Engelse farmacoloog J. Milner Fothergill die aantoont dat digitalis de samentrekking van het hart versterkt door werking op de spieren en niet via de hartzenuwen. Er worden nieuwe methoden ontwikkeld om dit aan te kunnen tonen en het definitieve bewijs levert Francis Williams in 1880 met nieuwe experimenten met kikkers.[1] De precieze werking van digitalis werd pas ontdekt met de uitvinding van Electrocardiograaf door Willem Einthoven.

Genezende toxines
De oude volksrecepten zijn vervangen door een extract van digitalis, maar vanaf 1820 start de zoektocht naar de actieve stof van de digitalisplant. In 1841 slaagt de hoofd-apotheker van Charité in Parijs erin een, nog enigszins onzuiver, maar veel actiever materiaal te maken. In 1869 ontdekt Navitelle de stof digitalin en in 1875 wordt digitoxine in Straatsburg met dezelfde werkwijze door Oswald Schmiedeberg, de vader van de hedendaagse farmacologie, geïsoleerd. Toch wordt pas in 1928 en 1929 een stuk gepubliceerd door Adolf Windaus waarin de correcte chemische structuren van digitoxine en digitalin beschreven zijn [1]. In 1930 haalt Sydney Smith van Burroughs Wellcome het steroïde-glycoside digoxine uit de Digitalis lanata plant.[2] In de figuur is het steroïde-skelet van vier aaneengesloten ringen te zien met links de drie suikergroepen van het glycoside, die de stof beter oplosbaar maken. Al snel na deze ontdekking blijkt digoxine als stof betere eigenschappen te hebben dan digitoxine en is daarom nu nog de belangrijkste digitalis-achtige stof in gebruik als therapie.[1] Gezien de sterke werking van deze hartglycosiden is het verbazend dat de oleander, die net zo gevaarlijk is, in veel huiskamers gevonden wordt.

Structuur van digoxine aangepast uit[2]

Lees verder …

1. Drews J. In quest of tomorrow’s medicines. New York: Springer-Verlag; 1999
2. Nesher M., Shpolansky U., Rosen H., Lichtstein D. The digitalis-like steroid hormones: New mechanisms of action and biological significance. Life Sciences 80 (2007) 2093–2107.

Figuur van de jameslindlibrary.org.
©2007-LH/DB/EEM